Dlaczego adaptacje książek wywołują tyle kłótni? Czasem największa zdrada oryginału ratuje historię

Czy ekranowa wersja ukochanej książki ma obowiązek być wierna każdej scenie, każdemu dialogowi i każdej pieczołowicie opisanej sukni? Dla wielu widzów odpowiedź brzmi: tak. Wystarczy jednak jedna wycięta postać, zmienione zakończenie albo bohater o innym kolorze włosów, by internet zapłonął szybciej niż suchy papier. Adaptacje książek niemal zawsze budzą emocje, bo nie porównujemy w nich wyłącznie dwóch dzieł. Porównujemy film lub serial z własnym doświadczeniem lektury: nocą spędzoną z książką pod kocem, wyobrażeniem twarzy bohaterki, wzruszeniem, którego nikt poza nami nie widział. Właśnie dlatego dyskusje o adaptacjach bywają tak gwałtowne. Warto jednak zapytać: czy każda zmiana jest zdradą? I kiedy odejście od oryginału może sprawić, że historia na ekranie zabrzmi mocniej niż na papierze?

Książka mieszka w naszej głowie, a ekran odbiera część tej wolności

Podczas czytania każdy z was współtworzy opowieść. Autor daje słowa, rytm, emocje i obrazy, ale to wy wypełniacie luki. Widzicie mgłę nad wrzosowiskiem, czujecie zapach starej biblioteki, słyszycie skrzypienie schodów w domu bohatera. Nawet jeśli tysiące osób czyta tę samą powieść, w ich wyobraźni powstają tysiące nieco innych światów. Film albo serial podejmuje decyzje za odbiorcę. Kamera pokazuje konkretną twarz, scenografia narzuca kolor ścian, muzyka podpowiada, kiedy się bać, a kiedy płakać. To może być zachwycające, lecz bywa też bolesne. Największy konflikt zaczyna się wtedy, gdy ekranowa wizja nie przypomina tej, którą nosiliśmy w sobie przez lata. Dlatego widzowie nie protestują wyłącznie przeciw technicznym zmianom. Często bronią własnej relacji z książką. Gdy mówią: „to nie jest mój bohater”, mają rację. Nie jest. Jest bohaterem wyobrażonym przez ekipę filmową, która musiała przełożyć wielowarstwowy tekst na obraz, dźwięk i ograniczony czas.

Wierność słowom nie zawsze oznacza wierność sensowi

Jednym z najczęstszych zarzutów wobec adaptacji jest zdanie: „w książce było inaczej”. Zwykle jest to prawda. Problem w tym, że książka i ekran działają według innych zasad. Powieść może przez kilkanaście stron prowadzić nas przez myśli bohatera. Może zatrzymać czas, wrócić do dzieciństwa postaci, opisać zapach deszczu na ulicy i subtelnie pokazać, że ktoś kłamie. Film ma obraz, montaż, grę aktorską i muzykę, ale nie ma dostępu do narratora w taki sam sposób. Twórcy adaptacji książek najczęściej zmieniają:

tempo wydarzeń, aby historia nie ugrzęzła w długich opisach i pobocznych wątkach;
liczbę postaci, łącząc kilka osób w jednego bohatera o wyraźniejszej funkcji;
kolejność scen, by napięcie rosło bardziej naturalnie dla widza;
dialogi, ponieważ słowa dobrze brzmiące w powieści nie zawsze działają w ustach aktorów;
perspektywę opowiadania, zwłaszcza gdy książka opiera się na wewnętrznych monologach;
zakończenie, jeśli oryginalny finał nie domyka emocji w formie filmowej lub serialowej. To nie oznacza, że każda decyzja jest trafna. Czasem scenarzyści upraszczają świat tak mocno, że znika jego charakter. Czasem wycinają wątek, który był sercem książki. Bywa, że dodają spektakularne sceny tylko po to, by przyciągnąć uwagę, choć nie pasują do tonu opowieści. Dobra adaptacja nie musi być kopią. Powinna jednak rozumieć, co w książce było naprawdę najważniejsze.

Najtrudniejsze do przeniesienia są rzeczy, których nie widać

Wielkie bitwy, romanse i tajemnice łatwo sprzedać w zwiastunie. Znacznie trudniej pokazać subtelność. A przecież właśnie ona często sprawia, że czytelnicy kochają daną książkę. Jak sfilmować poczucie osamotnienia bohaterki, która w tłumie gości słyszy jedynie własny oddech? Jak oddać ironię narratora, który jednym zdaniem podważa wszystko, co przed chwilą opowiedział? Jak pokazać powolną zmianę człowieka, która w książce rozgrywa się między zdaniami? Tu zaczyna się prawdziwa sztuka adaptacji. Reżyser może wykorzystać ciszę, światło, spojrzenie aktora, powracający motyw muzyczny albo detal scenografii. Kubek pozostawiony na stole, puste miejsce przy oknie, zbyt długo niezgaszoną lampkę w korytarzu. Dobre kino potrafi opowiadać bez słów, tak jak dobra literatura potrafi mówić więcej, niż zapisano wprost. Niebezpieczeństwo pojawia się wtedy, gdy twórcy próbują dosłownie wyjaśnić wszystko, co czytelnik rozumiał intuicyjnie. Nadmiar dialogów i ekspozycji może sprawić, że opowieść staje się ciężka, pozbawiona tajemnicy i oddechu.

Kiedy zmiana może uratować ekranową opowieść?

Są sytuacje, w których odejście od książkowego oryginału nie tylko ma sens, ale wręcz pomaga. Szczególnie wtedy, gdy twórcy nie odrzucają ducha powieści, lecz szukają dla niego nowego języka. Zmiana może działać na korzyść historii, gdy:

Chroni emocjonalne centrum opowieści. Jeśli trzeba skrócić kilka pobocznych wątków, aby wyraźniej pokazać relację matki i córki, przyjaźń czy moralny dylemat bohatera, taki wybór może być uzasadniony.
Dopasowuje historię do współczesnej wrażliwości. Nie chodzi o mechaniczne „unowocześnianie” klasyki, ale o uczciwe spojrzenie na jej ślepe plamki. Niektóre dawne stereotypy dziś wybrzmiewają inaczej niż kilkadziesiąt lat temu.
Naprawia słabości pierwowzoru. Książki, nawet kultowe, nie są nietykalne. Mogą mieć nierówne tempo, niewiarygodny finał albo postaci potraktowane zbyt powierzchownie.
Wykorzystuje moc medium. Serial może rozwinąć drugi plan i dać czas postaciom, które w powieści pozostały jedynie cieniem. Film może zaś skondensować fabułę tak, by zyskała energię i klarowność.
Proponuje nową interpretację. Najciekawsze adaptacje nie pytają tylko: „jak opowiedzieć to samo?”. Pytają też: „co ta historia może powiedzieć dzisiaj?”. Dobrym przykładem są ekranizacje, które świadomie zmieniają finał lub punkt widzenia, ale dzięki temu wydobywają temat wcześniej ukryty. Widz może być zaskoczony, nawet oburzony, a jednocześnie po seansie wraca do książki z nowym pytaniem. To znak, że adaptacja żyje własnym życiem, zamiast być jedynie ilustrowanym streszczeniem.

Fanowska złość bywa potrzebna, ale nie powinna zamykać rozmowy

Kłótnie o adaptacje są męczące, lecz mają też wartość. Pokazują, że literatura wciąż nas porusza i że odbiorcy nie chcą biernie przyjmować wszystkiego, co podsuwa im ekran. Warto jednak odróżnić rozczarowanie od przekonania, że istnieje tylko jedna właściwa wersja historii. Film nie odbiera wam książki. Nie kasuje waszych wyobrażeń, emocji ani ulubionych scen. Możecie nie lubić zmian w serialu, a mimo to docenić świetną rolę aktorską, muzykę czy wizualny klimat. Możecie też pokochać adaptację, choć będzie daleka od dosłowności. Najuczciwsze pytanie nie brzmi: „czy wszystko zgadza się z książką?”. Lepiej zapytać: „czy ta wersja rozumie, o czym była ta historia i czy potrafi opowiedzieć ją przekonująco?”.

Nie każda adaptacja ma być lustrem

Najlepsze adaptacje książek przypominają raczej rozmowę niż wierne odbicie w lustrze. Czasem delikatnie potwierdzają to, co już wiedzieliście. Innym razem stawiają opór, przesuwają akcenty i każą ponownie spojrzeć na znaną opowieść. Być może właśnie dlatego wywołują tyle sporów. Książka daje nam poczucie intymności, a ekran wpuszcza do niej cudzą interpretację. To ryzykowne, ale również ekscytujące. Następnym razem, gdy zobaczycie na ekranie zmienioną scenę, spróbujcie nie tylko zapytać, czego zabrakło. Zastanówcie się też, co twórcy próbowali dzięki tej zmianie ocalić.